Матэрыялы публікаваліся ў інтэрнет-газеце Euramost ў 2009-2010 гг.

 

"" "Страта дзяржаўнасці"

"" "Першы рускі падзел Беларусі"

"" "Другі рускі захоп Беларусі"

"" "Трэці рускі захоп Беларусі"

"" "Польскі падзел Беларусі 1921-1939"

"" "14 лістапада 1939 году"

"" "Іх быццам і не было"

"" "Талін"

"" "Афіцыйная палітыка Беларусі ў дачыненні да гісторыі знаходзіцца на лініі Сталіна"

"" "Беларусь застыла перад глабалізацыяй"

"" "Першыя дзяды"

"" "Першы жалобны дзень у Курапатах"

"" "Візіт патрыярха"

"" "Хто не памятае? Усяго дзесяць гадоў таму..."

"" "Дні каляндара - чорныя і чырвоныя"

"" "Ваеннапалонныя"

"" "Начальнік дзяржавы"

"" "Гонар Чэрчыля"

"" "Пацярпелы ад усіх уладаў"

"" "Нам застаецца адзін тапонім - Беларусь"

"" "Дзяржава нічога не зрабіла для памяці аб нявінна расстраляных"

"" "Ён Беларусь і ня бачыў"

"" "Новае - гэта добра забытае старое"

"" "Ваўкавыск і тэўтонцы"

 

Артыкулы на рускай мове чытаць

СТРАТА ДЗЯРЖАЎНАСЦІ

 

 

01/06/2009

 

Чаму наш першадрукар Скарына апынуўся лішнім у "залатой век" на Радзіме і быў змушаны вярнуцца ў Прагу? Або чаму ў 1563 годзе ў Брэсцкай друкарні, заснаванай Радзівілам, выдаецца пераклад Бібліі на польскую мову, хоць народ у Вялікім княстве па-польску гаварыць не павінен. Пра гэта чытач даведаецца з гістарычных нарысаў Кастуся Тарасава, якія пачынае размяшчаць сайт www.euramost.org.

 

У пачатку 16-га стагоддзя Маскоўскае княства і Польскае каралеўства зышліся ў вайне за перадзел земляў Велікага княства Літоўскага, у прыватнасці, за Беларусь. Гэта вайна цягнулася з перапынкамі амаль пяцьсот гадоў.

Беларускія публіцысты называюць гэтае стагоддзе нашым "залатым векам". Бо тады Францыск Скарына пачаў усходнеславянскае кнігадрукаванне. На Беларусь прыйшло рэфармацыйнае вучэнне. Друкарні выпускалі свецкія кнігі, распаўсюджваючы веды сярод жыхароў дзяржавы. Будны ў Нясвіжскай друкарні выпусціў на беларускай мове "Катэхізіс". Беларускія ваяры, ачоленыя гетманам Астрожскім, разграмілі ўтрая большыя маскоўскія полчышчы пад Воршай. На Беларусі, як грыбы, выраслі мястэчкі і гарады. Калі ў пачатку 16-га стагоддзя іх усяго 48, то ўжо ў 1567 годзе ў шэсць раз больш - 280. Валовічы, Радзівілы, Кішкі, Пацы, Сапегі запрашалі ў свае мястэчкі рамеснікаў і давалі новым селішчам магдэбургскае права. У сталіцы краіны Вільні адчыняецца першы ва ўсходняй Еўропе ўніверсітэт.

На такім ганарлівым фоне застаюцца незаўважанымі пытанні: чаму наш першадрукар Скарына апынуўся лішнім у "залатой век" на радзіме і быў змушаны вярнуцца ў Прагу? Або чаму ў 1563 годзе ў Брэсцкай друкарні, заснаванай Радзівілам, выдаецца пераклад Бібліі на польскую мову, хоць народ у Вялікім княстве па-польску гаварыць не павінен. Або чаму абаронца самастойнасці ВКЛ Мікалай Радзівіл Руды выдае польскія кнігі ў 1572 году ў нясвіжскай "печатне"? Яны, што, умацоўвалі літвінскую самасвядомасць і дзяржаўную самастойнасць? Або чаму беларускі асветнік Сымон Будны выпусціў на беларускай мове толькі "Катэхізіс", а ўсе астатнія свае працы надрукаваў на польскай мове? Каго жа ён прасвятляў па-польску ў Клецку, Іўе, Заслаўлі, Вішневе? Або чаму беларускае сялянства жорстка прымацоўвалася да маёнткаў сваіх шляхецкіх уладальнікаў, і нарэшце было пераўтворана ў "хамаў". Або Віленскі езуіцкі ўніверсітэт служыў духоўным мэтам Вялікага княства, узначаліўшы каталізацыю і паланізацыю ў сферы асветы? Або ёсць у яго гісторыі хоць адзін прафесар, які чытаў сваім студэнтам або пісаў хоць нейкі курс на беларускай мове? Або адсутнасць уласнага манарха не азначае правінцыйнага статуту прыцягнутых тэрыторый?

Ніяк не аднесці да атмасферы «залатога века» пакаранне пратэстанта Франкуса Франка, ажыццёўленае ў Вільні ў 1611 годзе. Гэты чалавек падчас працэсіі Божага цела звярнуўся да яе ўдзельнікаў са словамі, што не трэба пакланяцца госціі як богу. Праз некалькі тыдняў Франка быў асуджаны, і кат на рынкавым пляцы вырваў яму язык, чатвертаваў цела і падвесіў на крук. І усе спробы беларускіх кальвіністаў выратаваць італьянскага пратэстанта апынуліся бескарысныя, таму што смерці для яго патрабавала польская каралева Канстанцыя і каралеўскі духоўнік Пётр Скарга.

У 1558 годзе Іван IV распачаў Лівонскую вайну за Балтыйскае ўзбярэжжа, а праз тры года цар перанёс тэатр вайсковых дзеянняў на Беларусь. Маскоўскія войскі захапілі Полацак, і горад літаральна быў пераўтвораны ў руіны. Усе габрэі былі патопленыя ў Дзвіне, каталікі высечаныя, тысячы палачан пагнаныя ў рабства, пасады спаленыя, маёмасць разрабавана. Пераможныя бітвы з маскалямі пад Улой, Невелем, Воршай, Чашнікамі стратэгічна сітуацыю не змянілі. Паколькі да этнічных польскіх тэрыторый рускім было яшчэ ісці ды ісці па літвінскіх землях, то польскія радныя паны адчулі, што наступіла імгненне для канчатковага далучэння ВКЛ. Адсутнасць у ВКЛ "свайго" манарха была выгадна радным літвінскім панам, якія без цэнтралізаванай вярхоўнай волі нарошчвалі асабістыя ўладанні і стваралі дыктатуру магнатэрыі. На палявым сойме пад Віцебскам у верасні 1562 года шляхта выступіла з патрабаваннямі да сваіх вярхоўных ураднікаў пачаць перамовы з Польшчай аб уніі для стварэння "агульнай абароны".

Сумесны сойм Вялікага княства і Кароны Польскай начаўся ў студзені 1569 года ў Любліне. Палякі настойвалі на безумоўным уключэнні Вялікага княства ў склад Польшчы. Нават сама назва Літва выключалася з назову дзяржавы, у манарха павінен быў быць адзіны тытул - "кароль Польшчы". Ліцвіны, са свайго боку, патрабавалі федэрацыі: агульнага кіраўніка павінен выбіраць сумесны сойм на мяжы паміж двума краінамі; у Кракаве манарха будуць каранаваць каралём Польшчы, у Вільні - вялікім князем літоўскім.

5 марта Жыгімонт Аўгуст выпусціў Эдыкт аб "вяртанні" Польшчы Валыні і Падляшша і неадкладным уключэнні гэтых двух абласцей у склад Польшчы. Праз тры дня ён аддаў загад панам і дэпутатам шляхты Валыні і Падляшша з'явіцца 27 сакавіка на сойм і прысягнуцца на вернасць польскай кароне. На гэтыя землі былі ўведзеныя польскія войскі. Захоп такой прасторы суседняй дзяржавы ў выпадку вайны запатрабаваў бы марнаванні некалькіх пакаленняў, сотняў бітваў, дыпламатычных інтрыг, высільвання эканомікі і т. п.

Гэтая беспрэцэндэнтная польская анэксія вялізнай тэрыторыі выклікала абурэнне ў Вільні, асабліва сярод магнатэрыі, ліцвіны нават намерваліся пачаць вайну з Польшчай. У Падляшша і Валынь былі разасланыя загады аб мабілізацыі на вайну. Але далей крыкаў не пайшло - Княству, аслабленаму вайной, не заставалася нічога іншага, як вярнуць сваю дэлегацыю ў Люблін.

Да таго дня, калі дэпутацыя вярнуліся на сойм, Вялікае княства Літоўскае ўжо пазбавілася ўсіх сваіх украінскіх уладанняў - гэта значыць траціны ўсяго насельніцтва. Хадкевіч слёзна прасіў сойм аб вяртанні Літве адабраных абласцей, але справа была прайграна. Міколай Радзівіл напісаў тады аб "пахаваннях і знішчэнні назаўжды раней вольнай і незалежнай дзяржавы, вядомай як Вялікае княства Літоўскае".

1 ліпеня 1569 года дамова аб уніі была падпісаная, а 4 ліпеня зацверджаная. І вось што самае дзіўнае: гэты гвалтоўны захоп земляў іншай дзяржавы, прамую анэксію, шматлікія беларускія гісторыкі Першым падзелам Вялікага княства не завуць. Рабаванне, праведзенае "братэрскім народам", якое падарвала дзяржаву, якое змяніла плынь жыцця на вялізных тэрыторыях, згадваецца ў заўвагах. Між тым, Люблінская ўнія з'яўляецца Чорным днём гісторыі Вялікага княства, уваходзяць у спіс тых змрочных дат, якія паставілі крыж на дзяржаўных дасягненнях Міндоўга, Гедыміна, Альгерда, Кейстута, Вітаўта. У Еўропе з'явілася найбуйная дзяржава - Рэч Паспалітая са сталіцай у Варшаве. Яна па тэрыторыі саступала толькі Асманскай імперыі і Маскоўскаму царству, займаючы звыш 800 тысяч квадратных кіламетраў і маючы больш 8 мільёнаў чалавек насельніцтва.

Да 300-годдзя Люблінскай уніі мастак Ян Матэйка напісаў вялізнае палатно, прысвечанае гэтай гістарычнай падзее. Яно экспануецца ў Люблінскім замку, уваскрашаючы даўнюю ўрачыстасць палякаў і змрочны смутак прадстаўнікоў абрабаванай Літвы. На карціне ўсе ліцвіны пастаўленыя на калены для клятвы каралю; стаяць або што сядзяць у крэслах палякі. Мікалай Радзівіл Руды з мячом у правай руцэ і гетман Літвы Ян Хадкевіч стаяць на каленах і ейнаць ад смутку. Рэальна Княства ўжо няма. Ужо гэта правінцыя Польшчы з назначэнцамі з мясцовай магнатэрыі.

Акт Люблінскай уніі ад 1 ліпеня 1569 года абвяшчаў Польскае каралеўства і ВКЛ "адзіным непадзельным і неразрозненым целам", агульнай Рэччу Паспалітай, злівшей "у адзін народ две дзяржавы і народа". Літва захавала за сабою некаторыя неістотныя астаткі аўтаноміі - бездапаможнае войска, суд, адміністрацыю і асобныя законы. З назову Вялікага княства Літоўскага выдалілася слова "Рускае", паколькі ўкраінскія землі, якія складалі больш траціны насельніцтва Рэчы Паспалітай, пасля ўніі ператварыліся ў польскія ваяводствы. Сярод 140 сенатараў на вальных соймах толькі 27 былі ліцвінамі.

Старое пакаленне сыходзіла ў нябыт, маладое "асвечанае", спаланіззаванае ў калегіюмах, на сойміках, у касцёле выходзіла да жыцця і будавала Рэч паспалітую Польскую, датаптывая ўласную дзяржаву. Далёкі быў ад адчування "залатога веку" аршанскі стараста Філон Кміта Чарнобыльскі ў сваіх характарыстыках уладарных сучаснікаў і прагнозах будучыні, якія захавалі яго лісты: "А людзі гэтай дзяржавы? Якіх паслуг яны ні патрабавалі? Якой шчодрасці? Толькі дай! Якая справядлівасць? Багатаму так, а ўбогаму сяк! Якое сумленне? Хто не заўгодны, таго праз нагу! А прагнасць? Хоць увесь свет раздай, душ польскіх і літоўскіх гэта не насыціць, усё мала! ... А падзяка? Сёння аб тым добра гаворыць, а раніцой смердам, ублюдкам кліча! Усё паскудства, усё хлусня, няма Бога! Бі, забівай, дзяры, рабуй - то найлепшы пан і то рыцар! ... А некаторыя гавораць: "Не дай Бог ляху быць каралём! Выража Літву, а Русь і пагатоў!" Даўно рэзаць пачалі ліцвіна. А той па натуры прыроджанай сваёй так неабачлівы, проста, як авечка: дзе іх больш воўк хапляе, там яны далей за ім ідуць! Больш будзе служыць народу польскаму, чым свайму!"

У падрыхтоўцы Статута 1588 года ўдзельнічаў Леў Сапега. Ён быў напісаны і выдадзены на беларускай мове. Статут прапаведаваў ідэю прававой дзяржавы, замацоўваў падзел судовай і выканаўчай улады, ліквідаваў судовыя прывілеі магнатаў, сцвярджаў прынцыпы волі сумлення і роўнасць перад законам. Аб тым, што Статут узаконьваў поўнае занявольванне сялян, успамінаюць як аб памылцы друку, - маўляў, бывае.

Яшчэ задоўга да Патопу (вайны 1648 - 1667 гадоў), з якім злучаюць пераход шляхецкай масы ВКЛ на выкарыстанне ў побыту польскай мовы, беларускія выдаўцы ў 1639 году надрукавалі асноўны закон дзяржавы - Статут 1588 года - у перакладзе на польскую мову. Уласна, для каго? Не палякам жа ў Кароне ён быў патрэбен - ён выдадзены для чытання і карыстання "народам" Княства.

Не атрымалася ў нас і Рэфармацыя. Пратэстанцкія цэрквы не адпавядалі феадальнаму духу і інтарэсам магнатаў. Рэч паспалітая лічылася фарпостам каталіцызму, а Вялікае княства было яго адказным аванпастом. Калі ўжо Радзівіл Сіротка здрадзіў завяшчанню і працы свайго ўласнага бацькі і выцесніў кальвінісцкіх пастараў з Нясвіжа, Клецка і іншых сваіх уладанняў, то што гаварыць аб меней уплывовых асобах..

Сумным падрахункам аб'яднання "двух народаў" стала поўная адмова беларускай шляхты ад сваёй мовы і пераход на польскую. Якія сляды дзяржаўнасці пасля гэтага шукаць? Ні адзін з беларускіх магнатаў не асмеліўся арганізаваць хоць нейкі рух для выратавання Айчыны ад такой згубы, а калі і вырашаліся прасіць пратэкцыі ў шведаў або рускіх, дык тады, калі падступалі асабістыя няшчасці, як страта нерухомасці або важных пасад.

Беларуская мова ў справаводстве спачатку перайшла з кірыліцы на лацінку, а следам, натуральна, у "федэратыўнай" Рэчы паспалітай, была выцеснены польскай мовай. Ужо пры Жыгімонце Старым лісты да літоўскіх ураднікаў каралеўская канцылярыя афармляла лацінкай. Але вось "абаронца самастойнасці" ВКЛ Мікалай Радзівіл Чорны ў 1529 году ў лісце да папскага легата Ліпаману просіць дазволу на ўводзіны літургіі на польскай мове ў касцёлах Вялікага княства. Навошта гэта яму было трэба - няма адказу. Ні на беларускай, ні на жмудінскай, а менавіта на польскай, гэта значыць паспяшаўся насустрач пажаданням польскамоўнага кліру. Наша магнатэрыя першай перайшла на мову Кароны, за ёю рушыла ўслед "вольная" шляхта. У 1633 году ў Вільні выходзіць на польскай мове азбука для дзяцей. Не для польскіх жа дзетак, для сваіх, літвінскіх. І да канца 17-га стагоддзя наша "рыцарскае саслоўе" ужо было паланізавана настолькі, што палічыла карыстанне польскай мовай зручнейшым для сябе, чым вучыцца ў бацькоў і бабак "хамскай мове".

Генеральная канфедэрацыя шляхты ВКЛ, у першую чаргу беларускай, у 1696 году прыняла пастанову, каб пісар земскага ваяводскага суду, дзе будуць праходзіць Галоўныя Трыбунальскія суды, запісваў пастановы па-польску, а не па-беларуску. Так адно з важных дасягненняў канцлера Льва Сапегі было адпраўленае ў архіў. Беларуская мова перастала быць публічнай мовай органаў улады, яе юрыдычная і канцылярская лексіка перасталі развівацца. Па гэтый жа прычыне яны недаразвітыя і сёння.

1569 год - год страты дзяржаўнасці Вялікага княства. Пасля чаго былі тры рускіх, 2-й польскі і савецкі падзелы. Аднак да адраджэння дзяржаўнасці гэта не прывяло. Але аб гэтым у іншых нарысах.

 

 

tarasau.com@gmail.com